کمونیسم، مذهب، ایران

در مقاله ای که در این پست نوشته ام سعی نموده ام ابتدا به رابطۀ میان مذهب و کمونیسم در حالت کلی بپردازم و سپس با توجه به شرایط ایران دیدگاه خود را از برخورد کمونیسم و مذهب در این کشور ارائه دهم. متاسفانه امروز عده ای از کمونیسم بودن تنها برخورد با مذهب را آموخته اند. این افراد معمولا با ادبیاتی تند به مذهب تاخته و خواستار مبارزۀ شدید و تند با مذهب در جامعۀ ایران می باشند. من از دیدگاه خود اینگونه افراد را جزو کمونیست ها محسوب نکرده بلکه آنها را آنارشیست هایی می دانم که با این کار خود نه تنها به هیچ موفقیتی دست نمی یابند بلکه بالعکس راه را برای قویتر بازگشت مذهب هموار می کنند و خواسته یا ناخواسته جنگ سردی که امپریالیسم علیه سوسیالیسم و کمونیسم آغاز کرده بود را ادامه داده و به امپریالست ها یاری می رسانند.

مارکس دیدگاه خود را راجع به مذهب اینگونه بیان می دارد که " این انسان است که مذهب را می آفریند و مذهب نیست که انسان را می آفریند. مذهب تحقق افسانه ای ذات انسانی است زیرا سرشت بشری دارای واقعیت حقیقی نیست بنابراین مبارزه علیه مذهب مبارزۀ مستقیم علیه جهانی است که عطر معنوی آن مذهب می باشد. مذهب آه و فغان مخلوق در تنگنا افتاده است، احساس به یک جهان بی احساس است، مذهب تریاک خلق است، مذهب به مثابۀ خوشبختی تخیلی مردم است و از بین بردنش به مثابۀ مطالبۀ خوشبختی واقعی آنهاست. نقد بر مذهب انسان را از اشتباه بیرون می آورد تا به این ترتیب فکر کند، عمل نماید و واقعیت را همچون انسان از اشتباه بیرون آمده و بر سر عقل آمده ای ترسیم نماید و به این ترتیب به گرد خود و به گرد خورشید واقعی خویش بچرخد. تا زمانی که انسان به گرد خود بچرخد مذهب فقط خورشید تخیلی ای است که به گرد انسان می چرخد. بنابراین وظیفۀ تاریخ است که بعد از آنکه حقیقت آخرت از میان رفت، حقیقت دنیا را مطرح سازد و به این ترتیب نقد بر آسمان مبدل به نقد بر زمین، نقد مذهب تبدیل به نقد بر حقوق و نقد الهیات تبدیل به نقد بر سیاست می گردد."

نکتۀ مهمی که از جملات بالا می توان استنباط نمود آن است که از دیدگاه مارکس مذهب را باید نقد نمود و تنها با نقد مذهب و برخورد علمی با آن است که این خودآگاهی در افراد پدیدار می گردد که مذهب یکی از ارگان های بورژوازی برای تحقیر و استثمار طبقۀ کارگر است.

انگلس ممنوع کردن مذهب در جامعۀ سوسیالیستی را قاطعانه محکوم کرده و از احزاب کارگری می خواهد که این احزاب بایستی درک کنند که با شکیبایی به تشکل و روشنگری پرولتاریا بپردازند.

لنین نیز بر این باور است که که یک ماتریالیست دیالکتیک، مبارزه علیه مذهب را انتزاعی و براساس یک تبلیغ صرفا تئوریکی که همواره یکسان باشد انجام نمی دهد، بلکه آن را به طور مشخص بر پایۀ مبارزۀ طبقاتی و همانگونه که در عالم واقعیت صورت می گیرد و توده ها را بیشتر و بهتر تعلیم می دهد به انجام برساند. یک مارکسیست باید بتواند تمام یک موقعیت مشخص را در نظر گیرد و همواره مرز آنارشیسم و اپورتونیسم را بشناسد. به عقیدۀ لنین تبلیغ تئوریک برای از بین بردن اعتقادات مذهبی اقشار مشخصی از پرولتاریا به معنی طرز تفکر غیر دیالکتیکی است، به معنی تبدیل یک مرز نسبی و متغیر به یک مرز مطلق است، به معنی از هم گسستن قهرآمیز چیزی است که در یک واقعیت زنده، به طور جدایی ناپذیری به هم مربوط می باشد. لنین برای روشن شدن بیشتر کلام خود مثالی را به این صورت ذکر می کند: فرض کنیم که پرولتاریای یک منطقۀ مشخص و یک رشتۀ صنعتی مشخص به یک قشر صنعتی مترقی نسبتا آگاه که بدیهتا آتئیست می باشند و یک قشر از کارگران که به خدا اعتقاد دارند و به کلیسا می روند و حتی تحت تاثیر مستقیم روحانیون ده قرار دارند و فرضا یک اتحادیۀ کارگری مسیحی را نیز تاسیس کرده اند، تجزیه شوند. باز هم فرض می کنیم که مبارزۀ اقتصادی در این منطقه به یک اعتصاب انجامیده است. در چنین حالتی فرد مارکسیست موظف است که موفقیت چنین اعتصابی را مهمتر از همه چیز بداند و با قاطعیت علیه انشعاب کارگران در این مبارزه فعالیت نماید. در چنین شرایطی تبلیغات آتئیستی می تواند کاملا زاید و حتی زیانبخش باشد، نه از نقطه نظر ملاحظات کوته بینانه در رابطه با ایجاد رعب در اقشار عقب افتاده و باختن انتخابات و ....بلکه از نقطه نظر پیشرفت واقعی مبارزۀ طبقاتی که در مناسبات جامعۀ مدرن سرمایه داری صد بار بهتر از تبلیغات صرفا آتئیستی، فرد معتقد به مذهب را به سوی سوسیالیسم جلب خواهد کرد. یک مبلغ آتئیست در اینگونه مواقع و در چنین شرایطی فقط راه کشیش ها و روحانیونی را هموار می کند که بهترین آرزویشان این است که کارگران به جای آنکه در کنار هم بایستند، بر سر مسالۀ اعتقاد به خدا از هم جدا شوند.

رزا لوکزامبورگ نیز در نوشته های خود خاطرنشان می کند که سوسیالیست به هیچ طریقی با عقاید مذهبی مبارزه نمی کند به عکس خواهان آزادی کامل وجدان برای هر فرد و گسترده ترین مدارای ممکن برای ایمان و عقیده است. اما از لحظه ای که کشیشان منبر را به عنوان وسیله ای برای مبارزۀ سیاسی علیه طبقات زحمتکش به کار گیرند، کارگران باید در برابر دشمنان حقوق و آزادیشان به نبرد برخیزند، چرا که مدافع استثمارکنندگان و کسی که به طولانی تر شدن حکومت ضد پرولتاریایی یاری رساند، دشمن خونین پرولتاریاست خواه در خرقۀ کشیش و خواه در خرقۀ پلیس.

در برنامۀ حزب کمونیست شوروی که در کنگرۀ هشتم در 22 مارس 1919 تصویب شد مقرر گردید که هدف حزب این است که با سازماندهی وسیع علمی و آموزشی به توده های زحمتکش کمک کند تا ذهن خود را از قید تعصبات مذهبی برهانند با این همه کاملا ضروری است که از اهانت کردن به عواطف مذهبی افراد که تنها به تشدید تعصبات مذهبی منجر می گردد پرهیز شود.

در شرایط امروزی ایران باید پذیرفت که بخش وسیعی از جمعیت ایران را افراد وابسته به مذهب، خواه بصورت سنتی، خواه بصورت روشنفکر و خواه بصورت عادی تشکیل می دهند که شمار زیادی از این افراد وابسته به مذهب نیز از حکومت مذهبی ایران ناراضی می باشند. توهین به مذهب و باورهای دینی افراد تنها باعث بی اعتمادی و دوری بخش عظیمی از جمعیت ایران از کمونیسم و مبارزۀ طبقاتی متشکل می گردد.

وظیفۀ مهمی که کمونیست ها در شرایط امروزی بر عهده دارند آن است که به شناخت دقیق جامعۀ ایران اقدام نموده و با تکیه بر مبارزۀ طبقاتی و اصول اقتصادی و اجتماعی و اخلاقی کمونیسم زمینه را برای مبارزه ای فراگیر و برنامه ریزی شده فراهم نمایند و در مرحلۀ بعد با نقد مذهب و برخورد علمی با آن باعث شکل گیری چهرۀ واقعی مذهب در ذهن افراد جامعه گردند.

محمد رضا